Γιος του Οίαγρου, βασιλιά της Θράκης και της Μούσας Καλλιόπης γεννήθηκε στον Ελικώνα της Πιερίας. Έμαθε μουσική από τον Απόλλωνα που του χάρισε τη λύρα του. Τα Ορφικά Μυστήρια πήραν το όνομα τους από αυτόν. Έλαβε μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία. Είναι πασίγνωστος ο μύθος του Ορφέα και της συζύγου του Ευρυδίκης που έγινε θέμα για όπερες και καντάδες. Θεωρείται, μεταξύ αλλων, εκπρόσωπος της τραγουδιστικής τέχνης και της λύρας. Με τη μουσική και το τραγούδι μπορούσε να γοητεύει τα άγρια ζώα, να κάνει τα δέντρα και τους βράχους να χορεύουν και να σταματά τη ροή των ποταμών.
Έχουν προταθεί πολλές ετυμολογίες για το όνομα Ορφέας. Μια πιθανή πρόταση είναι πως προέρχεται από την Ελληνική λέξη ορφανός. Ο Ορφέας λοιπόν μπορεί να είναι σημασιολογικά εγγύς του γοάω, δηλαδή θρηνώ, τραγουδώ άγρια, μαγεύω, ενώνοντας τους φαινομενικά ανόμοιους ρόλους του ως απογοητευμένο εραστή, υπερβατικό μουσικό και ιερέα μυστηρίων σε ένα λεξικολογικό σύνολο. Η λέξη ορφικός ορίζεται ως μυστικός, μαγευτικός και εκστασιακός, και πιθανόν, εξαιτίας του μαντείου του Ορφέα, ορφικός μπορεί επίσης να σημαίνει μαντικός. Σύμφωνα με μια άλλη ετυμολογική εκδοχή το όνομά του προέρχεται από το ορφνή=σκοτάδι.
